Με την
αναγνώριση ως νομική προσωπικότητα:
1. Ο υδάτινο
σώμα αναγνωρίζεται ως έχον εγγενή, θεμελιώδη και αναφαίρετα δικαιώματα,
όπως το δικαίωμα ύπαρξης, ελεύθερης ροής - χωρίς επιβλαβή εμπόδια - διατήρησης
των φυσικών του κύκλων και απαλλαγής από ρύπανση.
2. Αποκτά
κηδεμονία. Με την ανακήρυξη ως νομικής προσωπικότητας ο νόμος
ορίζει τους εκπροσώπους του - συχνά μια επιτροπή μελών τοπικών/αυτόχθονων
κοινοτήτων και κυβερνητικών αξιωματούχων - οι οποίοι ενεργούν ως «κηδεμόνες».
3.
Αποκτά έννομο συμφέρον και δικαίωμα παράστασης ενώπιον δικαστηρίου.
Σύμφωνα με το «συμβατικό» δίκαιο η όποια αγωγή σε περίπτωση ρύπανσης του υδάτινου
στοιχείου θεμελιώνεται στην απόδειξη της βλάβης που προκαλείται στην υγεία
και στην περιουσία, ενώ στην περίπτωση της αναγνώρισης του ως νομικής
προσωπικότητας αρκεί η απόδειξη της βιολογικής ζημιάς που έχει υποστεί και
η μήνυση ή και η αγωγή κατατίθενται από τους κηδεμόνες.
Παραδείγματα
υπάρχουν αρκετά σε όλο τον κόσμο, με τα σπουδαιότερα να αποτελούν αποτέλεσμα του
αγώνα του παγκόσμιου Κινήματος για τα Δικαιώματα της Φύσης.
1.
Ποταμός Μαρανιόν, παραπόταμος του Αμαζονίου στο Περού Το 2024, μια ιστορική
δικαστική απόφαση τον αναγνώρισε ως υποκείμενο δικαιωμάτων, διορίζοντας
μια ομοσπονδία γυναικών της αυτόχθονης φυλής Κουκάμα ως επίσημες φύλακες και
εκπροσώπους του.
2.
Ποταμός Μαγκπί, Καναδάς. Ιερός ποταμός για τους ιθαγενείς Ίννου,
ο οποίος ανακηρύχθηκε νομική προσωπικότητα το 2021 μέσω κοινών
ψηφισμάτων των ιθαγενών και των τοπικών δημοτικών αρχών, προκειμένου να
προστατευτεί μόνιμα από την κατασκευή καταστροφικών υδροηλεκτρικών έργων.
3. Γάγγης
και Γιαμούνα, Ινδία. Το 2017, το Ανώτατο
Δικαστήριο της Πολιτείας Ούτταραχαντ απένειμε το καθεστώς των «ζωντανών
νομικών οντοτήτων» σε αυτούς τους ποταμούς και στους παγετώνες που τους
τροφοδοτούν, για την αντιμετώπιση της ακραίας ρύπανσης. Ωστόσο, η απόφαση αυτή ακυρώθηκε
λίγους μήνες αργότερα από το Ανώτατο Δικαστήριο της Ινδίας για λόγους νομικής
και πρακτικής εφαρμογής.
4.
Ποταμός Ατράτο, Κολομβία. Το 2016, το Συνταγματικό Δικαστήριο
της χώρας τον κήρυξε υποκείμενο δικαιωμάτων, προκειμένου να τον
προστατεύσει από τις καταστροφικές επιπτώσεις των παράνομων εξορύξεων και της
αποψίλωσης των παρόχθιων δασών.
5. Ποταμός
Βανγκανούι, Νέα Ζηλανδία. Το 2017, το Κοινοβούλιο τον
αναγνώρισε ως αδιαίρετη, ζωντανή οντότητα. Προστατεύεται από ένα διμερές
σώμα εκπροσώπων που αποτελείται από τη φυλή Μαορί και το Στέμμα, αποτελώντας το
πρώτο παράδειγμα ποταμού στον κόσμο που ανακηρύχθηκε νομική προσωπικότητα
μέσω ειδικής νομοθεσίας.
Στην Ευρώπη
η ανακήρυξη των ποταμών ως νομικών προσωπικοτήτων αποτελεί ιδιαίτερα πολύπλοκη
υπόθεση λόγω της ακαμψίας των αστικών κωδίκων. Μόνο η Ισπανία κατάφερε
– πρώτη - να αποδώσει το 2022 την ιδιότητα της νομικής προσωπικότητας
στη Μαρ Μενόρ, τη μεγαλύτερη λιμνοθάλασσα αλμυρού νερού της Ευρώπης,
με έκταση 135 τ.χλμ., που καταστρεφόταν από τη γεωργική ρύπανση.
Παρά
ταύτα, ο δημόσιος διάλογος γύρω από τα δικαιώματα της φύσης και τη νομική
προσωπικότητα των υδάτινων σωμάτων στην Ευρώπη έχει ήδη εισέλθει
σε μια πολύ συγκεκριμένη φάση: Μεταξύ της επεξεργασίας νομοθετικών προτάσεων, εκστρατειών
πολιτών, κατάρτισης νομικών μοντέλων και τοπικών εφαρμογών, προετοιμάζεται γοργά
το έδαφος για την επίσημη πλέον αναγνώριση των υδάτινων σωμάτων ως υποκειμένων
δικαίου, με πρωτοστάτη και καθοδηγητή το διεθνές Κίνημα για τα
Δικαιώματα της Φύσης.
- Στην Ιταλία,
η πίεση συνασπισμού περιβαλλοντικών οργανώσεων οδήγησε στη σύνταξη σχεδίου
νόμου που ανακηρύσσει τη λίμνη Γκάρντα ως νομική προσωπικότητα
και, κατ’ ακολουθία, της αποδίδει αυτόνομη φωνή και νομική
εκπροσώπηση -από πολίτες και επιστήμονες- έτσι ώστε να προστατευθεί από την
παράκτια ανάπτυξη, την αυθαίρετη δόμηση και τη βιομηχανική ρύπανση.
- Η Βενετία
συντάσσει τη Διακήρυξη Δικαιωμάτων της Λιμνοθάλασσας της Βενετίας,
με πρωτοβουλία επιτροπών πολιτών, κατοίκων και επιστημόνων και στόχο την
κατάρτιση νομοσχεδίου λαϊκής πρωτοβουλίας ή και δημοψήφισμα που θα διασφαλίσει
την απόλυτη προστασία της στο πλαίσιο ενός ιστορικά κατακερματισμένου πολιτικού
και διοικητικού περιβάλλοντος.
- Σε
εθνικό θεσμικό επίπεδο, η Ιταλία εφαρμόζει προοδευτικά από το 2006
το εργαλείο των «Συμβολαίων Ποταμού», ένα μοντέλο συμμετοχικής
διαχείρισης των υδάτινων σωμάτων μεταξύ δήμων, περιφερειών, πολιτών και
εταιρειών. Τα τελευταία χρόνια, υπό την επίδραση του Κινήματος για τα
Δικαιώματα της Φύσης, στα συμβόλαια ενσωματώνεται όλο και συχνότερα η αρχή
ότι τα ποτάμια έχουν τα δικά τους δικαιώματα και εγγενή αξία, ανεξάρτητα από
την ανθρώπινη χρήση, συμβάλλοντας καθοριστικά στην οικολογική ανάκτηση
των λεκανών απορροής.
- Στη Μεγάλη
Βρετανία το Δημοτικό Συμβούλιο της ιστορικής πόλης Φρομ ενέκρινε
πρόταση αναγνώρισης των δικαιωμάτων του τοπικού ποταμού, υιοθετώντας μια
περιφερειακή περιβαλλοντική χάρτα στην προσπάθεια καταπολέμησης της
συστηματικής ρύπανσης.
- Στην Ολλανδία
ένα ισχυρό κίνημα πολιτών και περιβαλλοντικών συλλογικοτήτων πιέζει για την
ανακήρυξη της νομικής οντότητας του ποταμού Μάας και τον διορισμό ενός
«φύλακα του ποταμού» για την προστασία του από τη βιομηχανική ρύπανση.
- Μεταξύ
Γαλλίας και Ελβετίας ο ποταμός Ροδανός αποτέλεσε το
υποκείμενο της κατάρτισης της «Χάρτας των Δικαιωμάτων του Ροδανού» με
στόχο την επέκταση της νομικής υποκειμενικότητας του ποταμού σε όλη τη
διασυνοριακή λεκάνη απορροής του.
- Στη
Γαλλία το Δημοτικό Συμβούλιο του Παρισιού απένειμε την τιμητική
ιδιότητα του πολίτη στον Σηκουάνα, αιτούμενο από το
Κοινοβούλιο την αναγνώριση της νομικής του προσωπικότητας, ώστε
μια ανεξάρτητη αρχή επιτροπείας να είναι σε θέση να υπερασπιστεί δικαστικά τα
θεμελιώδη δικαιώματά του - να υπάρχει, να ρέει και να αναγεννάται.
Την
κορωνίδα των ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών στο πεδίο της θεσμοθέτησης της νομικής
προσωπικότητας των υδάτινων σωμάτων αποτελεί η Ευρωπαϊκή
Πρωτοβουλία Πολιτών (ΕΠΠ) με τίτλο «Δικαιώματα της Φύσης: Ενδυνάμωση των
Πολιτών για την Εκπροσώπηση και την Προστασία των Οικοσυστημάτων», η οποία
στοχεύει στη συλλογή ενός εκατομμυρίου υπογραφών ως μέσο πίεσης της Ευρωπαϊκής
Επιτροπής ώστε να εισαγάγει ένα κανονιστικό πλαίσιο - Οδηγία ή Κανονισμό - που
θα χορηγεί νομική προσωπικότητα σε οικοσυστήματα και υδάτινα σώματα σε
επίπεδο ΕΕ.
«Όταν
δεν υπάρχει ελπίδα, πρέπει να την εφεύρουμε» θα συνόψιζε μέσα από το έργο
του ο Αλμπέρ Καμύ. Ωστόσο, όσο και εάν προσπαθήσουμε, θα λέγαμε ότι η
θεσμοθέτηση την υδάτινων σωμάτων ως υποκειμένων δικαίου στη χώρα
μας φαίνεται να μην έχει καμία ελπίδα.
- Θες
γιατί η Ελλάδα έχτισε ένα καθαρά ανθρωποκεντρικό νομικό σύστημα, βασισμένο
στην κλασική διάκριση μεταξύ των φυσικών και νομικών προσώπων από
τη μία και των αγαθών από την άλλη, με τις φυσικές οντότητες να
θεωρούνται κοινόχρηστα αγαθά, υπέρτατο δημόσιο συμφέρον και συλλογικό
δικαίωμα των πολιτών, παρά υποκείμενα με εγγενή δικαιώματα, ικανών αυτόνομης
έννομης βούλησης, ίδιων δικαιωμάτων και έννομου συμφέροντος,
- θες για
την αυστηρή εναρμόνιση του νομοθετικού πλαισίου της χώρας με τις Οδηγίες ΕΕ
που οδηγεί στην αντιμετώπιση των υδάτινων σωμάτων ως φυσικού και
οικονομικού πόρου παρά ως ζωντανής οντότητας,
- θες
για την προσκόλληση του δημόσιου διαλόγου στην αντινομία μεταξύ του δημόσιου
και του ιδιωτικού χαρακτήρα της διαχείρισης των υδάτων, που
δυσκολεύει τη συμπερίληψη οικοκεντρικών απαιτήσεων - όπως η χορήγηση
νόμιμων δικαιωμάτων στα υδάτινα σώματα - μεταξύ των προτεραιοτήτων της
πολιτικής και νομοθετικής ατζέντας,
ριζοσπαστικές
μεταρρυθμίσεις όπως η θεσμική απόδοση του status της νομικής
προσωπικότητας σε ρέματα, ποτάμια και υγροτόπους, δεν
θα δουν ποτέ το κατώφλι του Κοινοβουλίου. Ποτάμια, ρέματα και υγροτόποι θα
συνεχίσουν να καταστρέφονται, ως κοινόχρηστα αγαθά από τη μία αλλά και ως
οργανικό κομμάτι του αποχετευτικού συστήματος και σκουπιδότοποι
από την άλλη, θύματα της πολιτειακής αναλγησίας που αδυνατεί να δει το μέλλον.
«Οικολογική Συμμαχία».
- Για την «Οικολογική Μετάβαση» σε μία κοινωνία βιώσιμης ευημερίας.
- Για τον άνθρωπο, τα ζώα και το περιβάλλον.
- Για τον κόσμο που μπορεί να γίνει.
contact@oikologiki-symmaxia.gr
